Mười năm là khoảng thời gian đủ để một mái ngói nhuốm màu thời gian, và cũng là lúc nó cần được lật lại.
Cuộc đại tu hiếm hoi tại tư gia Cố Nghệ nhân Nhân dân Vũ Thắng vì thế không chỉ củng cố kết cấu ngôi nhà mà còn soi chiếu vai trò của những bàn tay đang lặng lẽ giữ gìn di sản.
Bên dưới mái ngói, một không gian lưu giữ ký ức
Văn sĩ Tanizaki Junichiro từng ví kiến trúc Á Đông như một thực thể được cất lên từ “vùng bóng tối nhợt nhạt hắt xuống từ chiếc dù lớn”, mà chiếc dù ấy chính là mái ngói. Ở mỗi vùng đất, “chiếc dù” mang một hình hài riêng, từ mái Kawara đất nung xám đen uốn nhẹ của Nhật Bản đến những triền ngói Lưu Ly cong vút đầy uy nghi tại Trung Quốc, trong khi mái nhà Việt lại tìm thấy mình trong một sự cân bằng đặc trưng.
Kiến trúc Việt thường được nhận diện qua hệ ngói âm dương. Những viên ngói một úp, một ngửa xếp chồng tạo nên nhịp điệu lượn sóng dọc triền mái. Cấu trúc đối xứng này không chỉ giúp mái nhà thích nghi với khí hậu nhiệt đới mà còn tạo ra khoảng đệm cho không khí lưu thông.
Thuộc Hà Nội, Bát Tràng là ngôi làng ven đô hơn 700 năm tuổi gắn liền với nghề gốm cổ truyền. Tại đây, nhiều nghệ nhân vẫn dựng nhà ba gian theo lối kiến trúc truyền thống để làm nơi lưu giữ và trưng bày tác phẩm. Dù cùng chung một hình thái, mỗi tư gia lại mang dấu ấn riêng, như những lát cắt khác nhau của đời sống làng nghề.
Tư gia của Cố Nghệ nhân Nhân dân Vũ Thắng được hoàn thành năm 2006, cùng thời điểm ông đảm nhiệm vai trò Trưởng ban trùng tu Đình làng Bát Tràng. Song song với việc góp phần phục dựng một không gian sinh hoạt cộng đồng của làng, ông cũng dựng nên ngôi nhà này như một nơi lưu giữ những sáng tạo và ký ức gắn bó với quê hương. Trong diện tích chưa đầy 70m², không gian ấy lưu giữ không chỉ các tác phẩm gốm độc bản do chính ông sáng tác suốt 50 năm lao động nghệ thuật mà còn cả các hiện vật và cổ vật ông sưu tầm, tạo nên một lát cắt đầy đủ hơn về thực hành gốm và đời sống làng nghề. Ngôi nhà vì thế vừa là nơi trưng bày, vừa trở thành một phần di sản mà ông để lại.
Những lớp ngói đất nung lợp thủ công đan khít giúp che nắng, chắn mưa, điều hòa nhiệt độ và dẫn ánh sáng tự nhiên vào bên trong, tạo nên một cấu trúc giản dị nhưng hiệu quả qua nhiều mùa thời tiết. Để duy trì độ bền ấy, “đảo ngói” là hoạt động bảo dưỡng định kỳ không thể thiếu. Lần gần nhất được thực hiện vào năm 2016 khi Bát Tràng Museum mới được thành lập, và sau một thập kỷ, mái nhà lại đến thời điểm cần được gia cố. Thế nhưng, những người thợ am hiểu kỹ thuật này nay đã trở nên hiếm gặp tại làng Đào Xá (Thường Tín).
Lợp lại mái nhà, công phu như chép lại một trang xưa
Hành trình bắt đầu từ 5 giờ sáng, khi hai người thợ ngoài lục tuần, ông Lê Văn Xuyên và ông Nguyễn Văn Hiệp, rời Đào Xá, vượt hơn 50km để đến Bát Tràng. Mang theo bốn thập kỷ kinh nghiệm, họ bắt tay vào công việc khi sương sớm vẫn còn bảng lảng.
Công việc mở đầu bằng việc tháo dỡ toàn bộ lớp ngói cũ, vệ sinh bề mặt và gia cố hệ rui mè đã hao mòn theo thời gian. Trong suốt một tuần, kỹ thuật lợp so le và chồng mí được thực hiện dựa trên việc đo đạc chính xác khoảng cách li tô nhằm đảm bảo độ kín khít. Các vị trí ngói nóc và ngói rìa được liên kết bằng vữa khô, cạo tỉa cẩn trọng để tạo thành một khối liền mạch.
Sau khi hoàn thiện, mái ngói không chỉ giữ lại dáng vẻ quen thuộc mà còn đủ vững vàng cho nhiều năm tiếp theo, một kết quả đến từ kinh nghiệm tích lũy qua nhiều thập kỷ của những người thợ vẫn lặng lẽ làm nghề theo kỹ thuật lợp ngói truyền thống.
Ngụm trà nóng và câu chuyện lặng dần của một nghề cũ
Trong những quãng nghỉ hiếm hoi khi gió chiều dịu lại, câu chuyện bên ấm trà nóng mở ra tự nhiên. Từ Nam Định, Ninh Bình đến Hưng Yên, Hải Dương, nơi nào cần thay ngói cổ hay tu sửa mái đình, nơi ấy có dấu chân họ. Dáng người gầy nhưng nhanh nhẹn, làn da sạm nắng, phong thái từ tốn, hai người thợ làm việc với sự cẩn trọng gần như bản năng và hiếm khi than phiền, dù thường xuyên đối mặt với thời tiết thất thường.
Mỗi tháng, họ nhận khoảng hai chuyến đi kéo dài từ năm đến bảy ngày rồi trở về với gia đình. Công việc không mang lại dư dả nhưng đủ để nuôi sống gia đình và cho con cái ăn học. “Nghèo nhưng vui,” một người thợ mỉm cười, một cách nói giản dị về nghề đã theo họ suốt nhiều năm.
Khi được hỏi liệu thế hệ sau có tiếp nối công việc này hay không, câu trả lời chỉ là một nụ cười nhẹ. Con trai ông giờ là tài xế đường dài, cũng đi xa để mưu sinh nhưng trên một lộ trình khác. Khoảng lặng sau câu chuyện gợi ra một thực tế ít được nhắc đến: khi những người thợ dần lớn tuổi, tương lai của nghề cũng trở nên mong manh hơn.
Giữ mái nhà, giữ lấy tri thức dựng nhà
Tại Nhật Bản, những người thợ mộc chuyên bảo tồn kiến trúc gỗ cổ được gọi là miya-daiku. Họ không chỉ sửa chữa công trình mà còn duy trì một hệ tri thức về cấu trúc, vật liệu và tinh thần kiến trúc. Khi một ngôi đền hay nhà cổ cần trùng tu, từng cấu kiện sẽ được tháo rời, đánh dấu, nghiên cứu rồi lắp ghép lại, một phương thức truyền nghề thông qua thực hành. Nghề bảo tồn kiến trúc truyền thống vì thế đã được UNESCO ghi nhận là di sản văn hóa phi vật thể.
Những mái ngói cũ vẫn có thể bền bỉ qua năm tháng. Nhưng người thợ biết “đọc” tuổi ngói, hiểu cách sắp đặt từng lớp vật liệu nay phần lớn đã ở tuổi xế chiều. Giữa những mái nhà lặng lẽ, điều đang được giữ gìn không chỉ là cấu trúc vật chất mà còn là tri thức và kinh nghiệm tích lũy qua nhiều thế hệ.
