Trong dòng chảy đương đại của thiết kế và nghệ thuật, di sản không còn là một kho lưu trữ tĩnh lặng. Nó trở thành một chất liệu sống, được đối thoại, diễn giải và tái sinh qua bàn tay của những người sáng tạo. Với gốm, một trong những chất liệu lâu đời và giàu ký ức nhất của văn hóa Việt, sự tiếp nối ấy đòi hỏi không chỉ kỹ thuật mà còn là thái độ nghề nghiệp cùng chiều sâu cảm thức văn hóa.
Chuyên đề “Những nhà thiết kế nữ và cuộc đối thoại cùng di sản gốm”, do Bát Tràng Museum Journal thực hiện, giới thiệu bốn gương mặt sáng tạo đang hoạt động ở những lĩnh vực khác nhau, từ thời trang, kiến trúc, sắp đặt cho tới thiết kế sản phẩm. Ở họ, hành trình nghề nghiệp không chỉ được đánh dấu bằng những cột mốc thành tựu mà còn là quá trình bền bỉ tìm kiếm điểm chạm với truyền thống.
Để duy trì một mạch nghiên cứu liên ngành, kiến trúc sư Nguyễn Hà xây dựng một hệ sinh thái thực hành gồm ARB (kiến trúc), BEAULO (thiết kế tạo tác) và MM Lab (nghiên cứu vật chất và tri thức chế tác). Ba thực hành này vận hành như những tầng khác nhau của cùng một quá trình: nghiên cứu – thử nghiệm – và hiện thực hóa trong không gian. Trong cấu trúc đó, BEAULO được hình dung như một trường thử nghiệm mở, nơi các ý niệm và nghiên cứu vật liệu có thể được chuyển dịch sang quy mô của vật thể. Ở đây, ranh giới giữa truyền thống và công nghiệp không được xem như một đối lập, mà như một phổ liên tục của các khả thể vật chất. Gốm, giấy, composite hay thậm chí những ống nước công nghiệp đều có thể trở thành điểm khởi đầu cho một thử nghiệm, miễn là chúng mở ra một quá trình tìm hiểu về vật chất và hình thái.
Sự hợp tác giữa Nguyễn Hà và BTMA bắt đầu từ việc quan sát một hình thái gốm đặc biệt của Cố Nghệ nhân Nhân dân Vũ Thắng. Từ điểm khởi đầu đó, bộ sưu tập “Con Vịt” được phát triển như một thử nghiệm về tỉ lệ và ngữ cảnh. Thay vì xem vật thể gốm như một yếu tố trang trí, Nguyễn Hà tiếp cận nó như một hình thái có khả năng tham gia vào việc định hình không gian.
Ở những tỉ lệ khác nhau, “Con Vịt” có thể xuất hiện như một khối điêu khắc lớn, một bình hoa, một đèn bàn, hay một đế trầm nhỏ. Việc đảo cấu trúc và thay đổi tỉ lệ cho thấy cách tư duy kiến trúc có thể được “nén” vào trong một vật thể gốm – nơi những hình dáng quen thuộc của đời sống được đặt lại trong một bối cảnh thị giác và không gian mới.
Bước sang thập kỷ thứ ba của hành trình sáng tạo, nhà thiết kế Diệu Anh mở rộng thực hành sang thiết kế sản phẩm. Đây không phải là một sự rẽ hướng đột ngột mà là sự tiếp nối tự nhiên của mối quan tâm lâu dài đối với văn hóa bản địa, vốn đã hiện diện xuyên suốt trong các thiết kế thời trang của chị.
Trong bộ sưu tập Rồng Phố, hình tượng rồng được đưa ra khỏi không gian biểu tượng quen thuộc để bước vào đời sống đô thị. Dáng lưng uốn lượn và thế đầu ngẩng cao vẫn được giữ lại, nhưng linh vật này xuất hiện trên những hình thái rất đời thường như cục gạch, ống nước, lốp xe hay chiếc ghế bia hơi vỉa hè. Sự dịch chuyển ấy tạo nên một cuộc đối thoại giữa yếu tố linh thiêng và đời sống thường nhật, nơi biểu tượng truyền thống được đặt vào bối cảnh đương đại.
Ở bộ sưu tập An Nam, Diệu Anh tiếp tục khai thác các biểu tượng văn hóa Á Đông. Nếu thời trang dùng vải để tạo phom, thì ở An Nam, hình thái được định hình bằng gốm và lớp men. Thông qua sự kết hợp với BTMA và kỹ thuật chồng màu men đặc trưng của xưởng, các tác phẩm mang đến những sắc độ tinh tế trên bề mặt gốm. Ở đó, gốm và thời trang gặp nhau trong một ngôn ngữ thiết kế tối giản, gợi nhắc các biểu tượng văn hóa Á Đông như mấn đội đầu, áo yếm, đốt tre và hạt lúa trong một hình thái đương đại.
Sau hơn hai thập kỷ hoạt động trong lĩnh vực sáng tạo, Phan Linh từng đảm nhiệm vai trò Nghệ sĩ sắp đặt cửa sổ (Window Display Artist) cho thương hiệu quốc tế Hermès, đồng thời giữ vị trí Giám đốc Nghệ thuật tại nhiều tạp chí lifestyle ở Việt Nam. Hiện sống và làm việc tại Na Uy, chị tập trung vào thực hành nghệ thuật độc lập. Sự dịch chuyển từ thiết kế thương mại sang sáng tác cũng kéo theo một thay đổi trong cách tiếp cận chất liệu.
Trong dự án Mã Niên 2026 thực hiện cùng BTMA, Phan Linh đưa hình tượng ngựa vào một trạng thái tĩnh tại hiếm thấy. Thay vì dáng vẻ hùng tráng quen thuộc, chú ngựa xuất hiện trong khoảnh khắc uống nước bên dòng suối, gợi một nhịp lặng giữa vòng tuần hoàn của thời gian. Hình ảnh này được phát triển từ cảm hứng về chu kỳ bốn mùa và triết lý tuần hoàn trong bộ phim Xuân, Hạ, Thu, Đông… rồi lại Xuân. Những lớp họa tiết vân mây gợi nhắc điêu khắc truyền thống, cùng tạo hình mặt nước lấy cảm hứng từ hình dáng yên ngựa trên tượng đá Lăng vua Minh Mạng, mở ra một tầng liên tưởng khác. Ở đó, hình ảnh “ngựa uống cả mây trời” trở thành một ẩn dụ về ký ức và sự trở về với nguồn cội.
Dưới góc nhìn của một nghệ sĩ thực hành đa chất liệu, Phan Linh tiếp cận gốm như một cấu trúc mở. Tác phẩm được phát triển với cấu trúc ba phần có thể tháo lắp, cho phép khối điêu khắc thích ứng linh hoạt với nhiều bối cảnh trưng bày thông qua việc thay đổi cách kết hợp và sắc men. Từ hình tượng ban đầu, Mã Niên tiếp tục mở rộng sang các vật dụng như bát, cốc cà phê, bình hoa hay đèn bàn. Hình thái điêu khắc vì thế bước ra khỏi không gian trưng bày và hiện diện trong đời sống đương đại.
Sau gần hai thập kỷ điều hành thương hiệu thiết kế Module 7, nghệ sĩ Phạm Kiều Phúc chuyển về Hội An từ năm 2018. Thời gian sống và làm việc giữa thiên nhiên trở thành một giai đoạn suy ngẫm và tích lũy, nơi hành trình sáng tạo được nhìn lại từ bên trong.
Từ trải nghiệm này, chị hình thành khái niệm “Tàng Ẩn” (Inside the Unknown). Với chị, di sản không chỉ tồn tại trong các hiện vật hay tư liệu lịch sử mà còn hiện diện như một tầng ký ức văn hóa nằm sâu trong mỗi cá nhân, chờ được khơi mở thông qua quá trình sáng tạo.
Sự trở lại của chị tại BTMA được đánh dấu bằng bộ sưu tập Giao Chỉ, khởi nguồn từ ký ức thời thơ ấu về những câu chuyện cha kể. Thay vì tìm cách xác lập tính lịch sử của huyền thoại, Phạm Kiều Phúc tiếp cận biểu tượng này như một hình ảnh nguyên sơ trong tiềm thức. Hình tượng bàn chân Giao Chỉ vì vậy không được tái hiện theo nghĩa tả thực mà trở thành một dấu hiệu thị giác mang tính biểu tượng.
Ngôn ngữ điêu khắc tinh giản kết hợp tinh thần Art Primitive, lối tạo hình nguyên sơ với các hình khối giản lược, kỷ hà gợi nhắc nghệ thuật tiền sử và dân gian, cùng kỹ thuật men chồng màu đặc trưng của BTMA, tạo nên những vật thể vừa gợi cảm giác cổ kính vừa mang tính biểu đạt đương đại.
Thay vì đứng ở vị trí quan sát như trong các dự án thiết kế trước đây, Phạm Kiều Phúc lựa chọn trực tiếp thực hành với đất và lửa. Trong quá trình ấy, ký ức văn hóa và trải nghiệm cá nhân dần kết tinh thành những hình thái hữu hình của gốm.
Bốn chân dung, bốn con đường sáng tạo khác nhau, nhưng đều gặp nhau tại một điểm chung: gốm Bát Tràng và mong muốn đối thoại cùng di sản. Nếu Diệu Anh tìm thấy ở gốm sự tiếp nối của dòng chảy văn hóa bản địa, Nguyễn Hà đưa tư duy kiến trúc vào những vật thể tối giản, thì Phan Linh gửi gắm ký ức quê hương qua hình tượng và sắc men, còn Phạm Kiều Phúc khơi mở những tầng ký ức văn hóa tàng ẩn thông qua sự thấu cảm với chất liệu.
Chuyên đề này không chỉ ghi nhận hành trình sáng tạo của bốn nghệ sĩ mà còn cho thấy một cách tiếp cận di sản từ góc nhìn nữ giới. Ở đó, di sản không được nhìn như một ký ức bất động của quá khứ mà như một chất liệu sống, tiếp tục được diễn giải và chuyển hóa trong đời sống đương đại. Qua thực hành của họ, gốm Bát Tràng bước ra khỏi không gian trưng bày để hiện diện trong nhiều hình thái mới của đời sống và thiết kế hôm nay.
