Nhìn lại tiến trình lịch sử, mỗi bước tiến mới của thực hành thủ công đều bắt đầu bằng quá trình nghiên cứu, tìm hiểu và thực nghiệm. Và gốm cũng không nằm ngoài quy luật đó.
Tại Bát Tràng Museum Atelier (BTMA), gốm được tiếp cận như một thực thể sống động, với những nghiên cứu về bề mặt và cấu trúc. Quá trình này bắt đầu từ kỹ thuật phủ men chồng màu đặc trưng của Cố Nghệ nhân Nhân dân Vũ Đức Thắng – người sáng lập xưởng gốm.
Kỹ thuật phủ men chồng màu
Kỹ thuật phủ men chồng màu được kế thừa và phát triển dựa trên đặc tính biến ảo của những sắc men qua lửa nung. Khác với việc pha màu trên bảng vẽ, quá trình này đòi hỏi người nghệ nhân phải điều tiết nhiều lớp men lên bề mặt hàng phơ hoàn toàn bằng cảm quan và kinh nghiệm, bởi trước khi vào lò, tất cả các lớp men màu chỉ tồn tại dưới những gam màu trung tính. Tất cả phụ thuộc hoàn toàn vào việc tính toán độ dày mỏng của men, nhiệt độ và vị trí đặt sản phẩm trong lò nung 1300°C. Sự tương tác không định trước của lửa trên lớp men chồng, kết hợp cùng các kỹ thuật đắp nổi, khắc chìm, đã góp phần tạo nên bề mặt gốm như một bức tranh giàu sắc độ và chiều sâu, khó trộn lẫn với bất kỳ phong cách phủ men nào khác.
Những phom dáng từ chất liệu văn hoá và đời sống
Bên cạnh màu men, gốm có thể tự do về hình khối. Nếu gốm truyền thống thường gắn liền với cấu trúc đối xứng tròn đều, thì tại xưởng BTMA, các chất liệu từ văn hóa và đời sống được đưa vào các sáng tạo mới, tiêu biểu như Ghế Rồng bia hơi (BST Rồng Phố) hay Tượng Mấn đội đầu (BST An Nam). Hướng đi này cũng đặt ra nhiều thử thách hơn trong việc giữ phom dáng sau nung. Với các cấu trúc bất đối xứng, bài toán không chỉ dừng lại ở việc tính toán độ co ngót mà còn nằm ở sự kỳ công đầu tư thời gian nghiên cứu và thực nghiệm để tìm ra phương án bảo toàn hình khối sau nung. Sau rất nhiều công đoạn phụ trợ tiêu tốn tâm sức, để sản phẩm đứng vững trước sức nóng và trọng lực, mỗi chuyến lò đôi khi chỉ có thể ưu tiên vị trí và không gian nung cho một số ít, hoặc đôi khi là một tác phẩm duy nhất, thay vì tối ưu sắp xếp số lượng cho đầy lò nung. Chính vì vậy, mỗi sản phẩm hoàn thiện không chỉ mang giá trị thẩm mỹ mà còn hội tụ tri thức và kỹ nghệ thủ công dày dặn.
Cuộc đối thoại giữa những chất liệu
Ngày nay, gốm được đặt vào tổng hòa các chất liệu khác (mixed media) để tạo nên những sản phẩm giàu tính mỹ thuật. Có thể kể đến các thiết kế tại xưởng gốm như Đèn Ballerina (gốm và vải nhung thêu), Đèn TOGAN (gốm và composite), Tượng Áo yếm và Bình hoa Hạt thóc thuộc BST An Nam (gốm và đồng). Một tác phẩm có thể đồng thời mang sự vững chắc của gốm, độ sắc của kim loại và bề mặt mềm mại của nhung lụa. Cuộc đối thoại giữa các chất liệu trong cùng một hình khối tạo ra hiệu ứng thị giác nhiều lớp, vừa tôn lên vẻ đẹp riêng của mỗi chất liệu, vừa giúp chúng hòa nhịp tự nhiên với không gian, hoàn thiện hơn thẩm mỹ của không gian sống.
Xuất phát từ những câu chuyện văn hóa, các bộ sưu tập gốm tại BTMA được hiện thực hóa qua những thử nghiệm về màu men, hình khối, kết cấu và kết hợp thêm vật liệu khác để tạo nên các tác phẩm công năng, tinh tế và nhất quán với tinh thần di sản đương đại.
