Sự kết hợp giữa Nghệ sĩ Phạm Kiều Phúc và Bát Tràng Museum Atelier (BTMA) mang lại một cách tiếp cận đương đại đối với những ám chỉ về cội nguồn, nơi ký ức được chuyển hóa thành thực thể nghệ thuật độc bản.
Truyền thuyết về dấu chỉ của người Việt cổ
Từ xa xưa, nhiều truyền thuyết về dấu hiệu nhận diện người Việt cổ đã được truyền miệng qua các thế hệ. Một trong số đó là câu chuyện về ngón chân Giao Chỉ. Tương truyền rằng người có ngón chân cái chõe ngang là hậu duệ của cư dân bản địa.
Theo thời gian, cái tên “Giao Chỉ” cũng được hiểu là hai ngón chân đan vào nhau, nhưng vẫn để lại một liên tưởng bền bỉ về gốc gác và bản thể văn hóa. Hình ảnh bàn chân khác biệt ấy không chỉ tồn tại trong dân gian mà còn đi vào văn chương, thi ca như một phương thức lưu giữ ký ức cộng đồng, tương tự những phong tục từng định hình bản sắc như ăn trầu hay nhuộm răng đen.
Dù khảo cổ học chưa đưa ra chứng cứ tuyệt đối cho đặc điểm hình thể này trên vùng đất Giao Chỉ, dấu hiệu ấy vẫn từng được xem như một biểu tượng nhận diện văn hóa, tồn tại trong ký ức của nhiều thế hệ.
Từ triết lý “vô tướng” đến sự chuyển hóa trong tâm thức
Với Nghệ sĩ Phạm Kiều Phúc, bộ sưu tập không nhằm tái dựng một hình thể vật lý mà gợi mở một trạng thái tồn tại khác:
“Theo thời gian, ngón chân Giao Chỉ được xem là một chỉ số đã mất. Nhưng mất đi không đồng nghĩa với biến mất, đó là sự chuyển hóa. Mọi sự vật đủ duyên thì thành, hết duyên sẽ hiện hữu dưới một dạng khác. Với tôi, ngón chân Giao Chỉ vừa là dấu hiệu đã lùi vào quá khứ, vừa là một hiện diện trong tâm thức của những người Việt hôm nay.”
Sau nhiều năm rời nhịp sống đô thị để tìm về sự tĩnh lặng tại Hội An, những ký ức tuổi thơ về nguồn cội được đánh thức khi nghệ sĩ gặp gỡ mạch nguồn di sản tại Bát Tràng Museum Atelier, trở thành điểm khởi đầu cho một thực hành mang tính chiêm nghiệm.
Sự giao thoa Primitive Art và chất liệu gốm
Bộ sưu tập Giao Chỉ gồm bốn tác phẩm bàn chân gốm với đặc trưng ngón cái chõe ngang, một tạo hình giàu tính điêu khắc, vừa nguyên sơ vừa gợi suy tưởng.
Ba yếu tố định hình ngôn ngữ thẩm mỹ của bộ sưu tập:
Tạo hình điêu khắc: Khối tích vững chãi cùng tiết chế hình khối gợi nhắc cảm quan phương Đông, tĩnh và có chiều sâu.
Họa tiết Primitive Art: Những nét vẽ lấy cảm hứng từ nghệ thuật nguyên thủy và các hình kỷ hà như đang đánh vần lại ngôn ngữ thị giác của thời kỳ sơ khởi, tạo nên diện mạo vừa xa xăm vừa đương đại.
Kỹ thuật men chồng màu độc bản: Được thực hiện bởi các nghệ nhân của xưởng gốm BTMA, lớp men nhiều tầng tạo nên những biến chuyển thị giác không lặp lại. Mỗi tác phẩm vì thế trở thành một bản thể riêng, như cách mỗi con người mang trong mình một dấu vết khác biệt về nguồn cội.
Bộ sưu tập Giao Chỉ gợi nhắc rằng con người luôn thuộc về một cộng đồng và một nền văn hóa. Một dấu hiệu có thể không còn hiện hữu trên thực thể nhưng vẫn tiếp tục tồn tại trong dòng chảy ký ức, âm thầm và bền lâu.
Giao Chỉ cũng đánh dấu sự tiếp nối những hợp tác giữa BTMA và các nghệ sĩ đương đại: từ Bộ sưu tập Rồng Phố (2023) và An Nam (2024) cùng Nhà thiết kế Diệu Anh, đến Con Vịt Collection (2025) cùng Kiến trúc sư Nguyễn Hà, Mã Niên (2025) cùng nghệ sĩ Phan Linh. Những kỹ thuật đặc trưng của xưởng gốm – từ tạo hình, khắc chìm, đắp nổi đến lớp men chồng màu, khi kết hợp với góc nhìn và ngôn ngữ thiết kế riêng của mỗi nghệ sĩ, đã tạo nên một đối thoại sống động giữa di sản và đương đại. Chính tinh thần ấy đưa gốm trở thành nguồn cảm hứng cho những thực hành nghệ thuật mới, được diễn giải bằng chất liệu và tư duy của thời đại.
